Vojnička groblja rasuta širom planete (1): Srpske kosti tamo daleko

Hadži Marko Vujičić

Nacionalno svetilište: Na Zeltinliku je sahranjeno oko 8.000 naših heroja

Zasviraše trube, završi se boj, zvona zvone, zora sviće, vraćam se rode moj… Nažalost, mnogi junaci naše istorije nisu imali tu sreću. Nisu se vratili živi a svoje kosti ostavili su tamo daleko… Možda nije umesno stihovima ove pesme početi priču o slavnim srpskim grobljima i onima koji počivaju širom sveta, ali hit “Pukni zoro” većinu nas podseti na besmrtne heroje i izmami suzu. Ne zna se tačan broj srpskih rodoljuba nastradalih u prethodnim ratovima koji su sahranjeni izvan otadžbine, ali se procenjuje da ih je više desetina hiljada i da počivaju u čak 43 zemlje širom sveta, od Alžira do Okeanije. Postoje podaci da se vojna groblja srpskih junaka koji su živote dali u dva svetska rata i balkanskim ratovima nalaze na čak 680 lokaliteta u svetu. Za neke se zna u kakvom su stanju, posebno ona u Grčkoj i Francuskoj, ali je većina humki naših ljudi koji su živote položili na oltar otadžbine zarasla u korov i nepoznanica je za mnoge.

– Odnos prema žrtvama, očuvanje i dostojno održavanje mesta stradanja i počivanja su deo našeg identiteta i kulture sećanja. To je obaveza svake vlasti, resornih ministarstava i institucija koje se bave očuvanjem i zaštitom kulturno-istorijske baštine, ali svakog pojedinca, posebno onih čiji su preci stradali van granica današnje Srbije. Time čuvamo istoriju koja nas je stvorila – kaže za “Vesti” istoričar Momčilo Pavlović.

Najpoznatija srpska vojnička groblja nalaze se u Grčkoj i tamo su sahranjeni poginuli u Prvom svetskom ratu. Ona su u Solunu (Zejtinlik u okviru kompleksa savezničkih vojnih grobalja iz Prvog svetskog rata), zatim na ostrvu Vido (mauzolej kosturnica – Plava grobnica gde su među stradalima i 1.232 Srbina do 21 godine starosti), ali i u mestima Agios Mateos, Guvija, San Matijas i Kema-Simi. Na desetine srpskih vojničkih grobalja ima i u Makedoniji, a najpoznatija su u Bitolju, Štipu i Kumanovu, a ima ih i u Krivoj Palanci, Dobrovenima, Skočiviru, Udovu i Gornjem Manastirecu. Srpski vojnici poginuli u Prvom i Drugom svetskom ratu, sahranjeni su i u Italiji, u Bariju, Bolconu, Padovi, Firenci i Napulju, ali i u Mađarskoj u Budimpešti, Baji, Sekešfehervaru, Segedinu, ali i u drugim mestima širom te zemlje.

U Bugarskoj u Sofiji nalaze se večne kuće poginulih u ratovima 1912-1915, zarobljenika preminulih od 1915. do 1919, kao i onih stradalih u Drugom svetskom ratu.

Groblja naših junaka iz Prvom svetskom ratu, ali i streljanih Jugoslovena u Drugom svetskom ratu nalaze se i u nekoliko francuskih gradova: Parizu, Vilfranš de Rurž i Sent Mandrije, dok su u Tunisu srpska vojnička groblja nastala između 1916. i 1918. u mestima Menzel Burgiba i Bizerta.

U Austriji se groblja sa našim zemljacima palim u Prvom svetskom ratu, kao i spomenici žrtvama fašizma, nalaze se u mestima Mauthauzen, Ašah, Frauenkirhen, Grediv, Brudf, Kajzerštajnbruh. Srpsko vojničko groblje nalazi se i u Belgiji u okviru Savezničkog groblja u Liježu, dok su u Češkoj i Slovačkoj groblja umrlih zarobljenika iz Prvog svetskog rata u mestima Prag, Olomuc, Jindrihovce, Trenčin, Veljki Međer i Čalovo. Takođe, groblje sa poginulim vojnicima u Prvom svetskom ratu, gde su sahranjeni i srpski borci, nalazi se i u Alžiru u okolini ovog grada. I širom Albanije nalaze se groblja sa poginulim u Balkanskom i Prvom svetskom ratu, između ostalih i u mestima Tirana, Skadar, Drač, Korča, Leš, Kavaja, selo Arta kod Valone. I na teritoriji bivšeg Sovjetskog Saveza ima više grobalja sa ostacima naših poginulih u Prvom svetskom ratu. I u Bosni i Hercegovini u Rogatici nalazi se Spomen-kosturnica poginulim srpskim i crnogorskim vojnicima za oslobođenje 1914, a dok se u Vardištu nalazi Spomen-kapela srpskim vojnicima.

Jedinstvena Ćele-kula

U Srbiji glavni memorijalni spomenik svim poginulim u periodu 1912-1918. godine podignut na Avali i to je Spomenik Neznanom junaku, a iz perioda Prvog srpskog ustanka značajna je Ćele-kula napravljena od ljudskih lobanja u Nišu. Spomen kosturnice i vojnička groblja iz Prvog svetskog rata se nalaze i u Šumaricama u Kragujevcu, u Valjevu, Ivanjici, Surdulici, Leskovcu, Crnoj Travi, Ćelijama, Tekerišu, Krivaji, Kovinu, Mehovini, Gučevu, Prnjavoru, Dublju, Ljuboviji, na planini Jagodnja, u Mladenovcu, Somboru, Krupnju, Pančevu, Zrenjaninu, Ćupriji, Svilajincu, velikom Gradištu, Trsteniku, Brusu, Babušnici, Aranđelovcu, Požarevcu, u Šašincima, Novom Miloševu, Šapcu, Čačku, Pecki, Bagrdanu,Prokuplju, Zaječaru, na Kosmaju, u Sremskim Karlovcima, Lazarevcu, Knjaževcu, Velikoj Reci, Majuru i Osečini.

Spomenik u Kenigsbriku

I u Nemačkoj se nalaze srpska vojnička groblja iz Prvog svetskog rata u gradovima Vinterberg i Keln, ali i u Ulmu i Frankfurtu. Večna počivališta naših junaka nalaze se i u rumunskim mestima Arad, Lugo, Georgeni, Medžidija i Fogara. Uz zvuke “Bože pravde” i “Tamo daleko” u izvođenju vojnog orkestra iz Drezdena, 1. septembra 2021. u Kenigsbriku održana svečanost povodom obnove Spomenika srpskom vojniku u Prvom svetskom ratu, podignutom 1918.

Sutra – Vojnička groblja rasuta širom planete (2): Golgota bez belega

Comments are closed.